Bakgrunnur (sbr. liður 1)

Til að átta sig á ógnum og tækifærum varðandi vernd mikilvægra innviða á tímum ófriðar og hvernig það tengist “varnarmálum”, þarf fyrst að huga að hugtökunum “stríð” og “hernaður”.

Almennt er “stríð” álitið formlegra og lögfræðilegra hugtak sem byggist á stríðsyfirlýsingu milli ríkja, en “hernaður” víðara hugtak sem nær yfir öll vopnuð átök án slíkrar formlegrar yfirlýsingar.

Munur á skilgreiningum:
Stríð: Formlegt átök milli ríkja eða þjóða, oft með opinberri stríðsyfirlýsingu; telst stríð í alþjóðalögum aðeins ef slík yfirlýsing er gefin.
Hernaður: Breiðara hugtak yfir vopnaðar aðgerðir, innrásir, átök, þvingunaraðgerðir, efnahagslegar eða af öðrum toga og jafnvel félagslegar eða sálfræðilegar aðgerðir.

Hentugustu skilgreiningu á hernaði fékk ég hjá einum vinnufélaga mínum á Aðgerðafræðasviði, sem hafði langa reynslu af hernaði og vörnum gegn honum: Hernaður felst í því að eitt samfélag reynir með skipulegum aðgerðum að beygja annað samfélag undir vilja sinn.
Hann notaði orðið “samfélag” því árásaraðili þyrfti ekki að vera ríki. Það gætu verið samtök (sem vildu hugsanlega koma á ríki), t.d. “Íslamska ríkið” eða “Hamas”.

Með góðu alþjóðlegu samstarfi hefur tekist að ná ákveðnum lagalegum böndum á stríðsrekstur, t.d. með alþjóðlegum mannúðarlögum þar sem tekið er mið af mannfalli og eyðileggingu mannvirkja. Undanfarið hefur hins vegar verið æ meir áberandi að fara á svig við þennan lagaramma með því að beita hernaði í stað stríðs, beita “sértækum hernaðaraðgerðum”. 

Samhliða þessari þróun hefur verið aukin umræða um “blandaðan hernað” (hybrid warfare) og fjölþáttaógnir (hybrid threats), þegar ógnin felst í fleiru en hefðbundinni beitingu herafla og er neðan þröskulds skilgreiningar sem stríðs. Rétt er að hafa í huga að þetta er í reynd ekkert nýtt. Hernaður hefur öldum og árþúsundum saman beitt margþættum brögðum og skotmarkið hefur iðulega verið mikilvægir innviðir andstæðingsins. Það sem einkum varðveitist í sagnfræðilegu minni er mannfall og eyðilegging mannvirkja af völdum stríðs, aðrar aðferðir hernaðar hernaðar vilja gleymast. Sunzi lýsir vel fyrir tveimur árþúsundum í Hernaðarlist Meistara Sun (sem Háskólaútgáfan gaf út 2019 í vandaðri og góðri þýðingu Geirs Sigurðssonar) tækni blandaðs hernaðar. Gerasimov, yfirmaður rússneska herráðsins, birti grein um svipað efni 2013 (og hefur síðar verið vitnað til sem kennisetningar hans). Hann lýsir hernaði þar sem margþættum brögðum er beitt og engin formleg skil á mill þess og hefðbundins stríðshernaðar. Á vesturlöndum hefur hins vegar tíðast að draga skýr skil á milli varnarmála og hefðbundinni beitingu herafla, og hernaðar þar sem borgaralegum verkfærum er beitt.

Varnarmál, í víðtækari skilningi, verða nú að taka mið af fjölþáttahernaði (blönduðum hernaði) nútímans. Með orðinu “varnarmál” verður hér eftir átt við þennan víðtækari skilning. Mikilvægir innviðir hafa verið skotmörk hernaðar öldum (árþúsundum) saman, en til að verjast fjölþáttahernaði þarf mun víðtækari varnarsamvinnu en áður. Í þessu felast ógnir sem rekstraraðilar mikilvægra innviða verða að takast á við á ófriðartímum, en í þessu felast einnig tækifæri. Það þarf samvinnu rekstraraðila, þeirra ráðuneyta sem bera ábyrgð á rekstri þeirra, eftirlitsstjórnvalda og þeirra stjórnvalda sem bera ábyrgð á öryggi og varnarmálum (í víðtækari skilningi).

Hernaðaraðgerðir eru skipulagðar með mjög verkfræðilegum hætti, varnir verða einnig að vera skipulagðar með verkfræðilegum hætti og þekkingu á verkfræðilegri beitingu árásaraðilans.  Einn þáttur varna mikilvægs innviðar er að draga úr virði hans sem skotmarks. Hluti af því er að efla áfallaþol (resilience) hans. Þetta hugtak er oft notað mjög almennt, en ef á að beita því í verkfræðilegum tilgangi, þá borgar sig að nota það í þröngri merkingu og ásamt öðrum skyldum hugtökum annarrar merkingar, t.d. álagsþoli (robustness) og áhættu (risk).